زندگی عشایری در لرستان امروز؛ سنت‌هایی که هنوز نفس می‌کشند

*رضوان پاک منش
زندگی عشایری در لرستان امروز ترکیبی از سنت‌های دیرینه و چالش‌های نوین است و این جامعه با وجود فشار‌های اقتصادی، توانسته بخشی از سبک زندگی تاریخی خود را حفظ کند.
به گزارش باشگاه خبرنگاران جوان؛ عشایر لرستان ریشه در تاریخ دیرین این سرزمین دارند و همچنان با وجود مدرنیزاسیون و شهرنشینی بخشی از زندگی سنتی خود را حفظ کرده‌اند، اگرچه سبک زندگی‌شان در دهه‌های اخیر دچار تحول شده است.
یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های زندگی عشایری در لرستان کوچ فصلی عمودی است. در بهار، عشایر سیاه‌چادر‌ها را جمع می‌کنند و از دشت‌های گرمسیر به ارتفاعات ییلاقی زاگرس می‌برند.با سردی پاییز و زمستان، برگشت به مناطق گرمسیر دوباره آغاز می‌شود.
این جابجایی‌ها نه فقط یک فرآیند جغرافیایی، بلکه بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی عشایر است و با مشارکت همه اعضای خانواده صورت می‌گیرد.   
در این سبک زندگی، چادر سیاه نه فقط یک سرپناه، بلکه نشانه‌ای از تعلق به ایل، فرهنگ و سبک خاص زندگی است جایی که خانه با خود همیشه در سفر همراه است.  
طبق آخرین گزارش‌های رسمی، عشایر لرستان حدود ۸۳ هزار نفر را شامل می‌شوند که ۵ درصد از جمعیت کل استان را تشکیل می‌دهند و در قالب ۱۳ ایل و ۱۵ طایفه مستقل زندگی می‌کنند.   
بیش از ۱۱ هزار خانوار عشایری به‌صورت نیمه‌کوچ‌نشینی در سال‌های اخیر در لرستان زندگی می‌کنند.   

روایت‌هایی از دل چادر‌ها

برای دریافت تصویری واقعی‌تر از زندگی عشایر، با یک نفر از عشایر بومی لرستان به گفت‌و‌گو نشستیم.حسن بختیاری، چوپان منطقهٔ بالاگریوه در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما می‌گوید: کوچ ما مثل نفس کشیدن است؛ اگر کوچ نکنیم، دام‌هایمان در زمستان از سرما می‌میرند. هر سفر برای ما یک تجربه است، هم سختی دارد هم خوشی … هرجا که آب و چرا هست، همانجا خانهٔ ماست.حسن دربارهٔ اهمیت مشارکت خانواده گفت:در کوهستان، همه کار‌ها با هم انجام می‌شود:زنان آب و هیزم فراهم می‌کنند، مردان گله را می‌برند، و بچه‌ها هم در کار‌ها کمک می‌کنند. کوچک‌ترین عضو خانواده هم بخشی از این چرخه است.وی همچنین تأکید کرد که با وجود سختی‌های مسیر، حس تعلق و استقلال در زندگی عشایری همچنان برای آنان ارزشمند است.

نقش زنان عشایر در سنت‌های فرهنگی

زنان عشایر نقش محوری در حفظ سنت‌ها تهیه و پخت نان محلی در آتش، دوشیدن شیر و تهیه لبنیات سنتی، بافته‌های دستی و صنایع دستی که هم برای مصرف خانواده و هم برای فروش در بازار‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.این دست‌بافته‌ها نه فقط ابزار کاربردی، بلکه حامل الگو‌ها و داستان‌های فرهنگی هر ایل هستند، که نسل به نسل منتقل می‌شود.

تولیدات و نقش اقتصادی

عشایر لرستان نه‌فقط در حفظ فرهنگ فعال‌اند، بلکه بخش مهمی از اقتصاد استان را نیز به دوش می‌کشند. سالانه حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار رأس دام نگهداری می‌شود که تأمین‌کننده حدود ۲۵ درصد از پروتئین مصرفی استان است و تولید گوشت قرمز حدود ۱۲ هزار تن در سال گزارش شده است.
عشایر سالانه بیش از ۲۹ هزار تن محصولات لبنی و ۱۷ تن روغن حیوانی تولید می‌کنند.همچنین حدود ۱۵۰ تن عسل طبیعی به بازار عرضه می‌شود.   

صنایع‌دستی و بافته‌های سنتی

تولید بافته‌هایی، چون جاجیم، گلیم، قالیچه و نمد همچنان در میان عشایر رواج دارد و به‌عنوان نمادی از هویت فرهنگی در بازار‌های محلی عرضه می‌شود.   
برآورد‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد که ارزش ریالی محصولات عشایر لرستان در بخش دامی، باغی و زراعی بالغ بر ۱۰ هزار میلیارد ریال است  رقمی که اهمیت اقتصادی این جامعه را نشان می‌دهد.  

زندگی عشایری نه یک معیشت بلکه هویتی از دل طبیعت

یکی از بزرگان عشایر لرستان نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما از گذر زندگی عشایر می‌گوید:من میررضا هستم، از عشایر لرستان.زندگی عشایری برای ما فقط یک شیوهٔ معیشت نیست؛ هویت ماست. کوچ، دامداری، طبیعت‌دوستی و همبستگی خانوادگی ریشه در تاریخ و فرهنگ ما دارد و نسل به نسل منتقل شده است.
میررضا از تفاوت‌های زندگی عشایر یدر گذشته و امروز می‌گوید: در گذشته زندگی سخت‌تر بود، اما وابستگی ما به طبیعت و دام‌ها منسجم‌تر بود. امروز امکاناتی مثل جاده، تلفن همراه و دسترسی نسبی به آموزش و درمان بهتر شده، اما در عوض مشکلات جدیدی مثل کم‌آبی، گرانی علوفه و محدود شدن مسیر‌های کوچ به وجود آمده است.وی ادامه می‌دهد: مهم‌ترین چالش‌های عشایر امروزی شامل خشکسالی، کاهش مراتع، مشکلات فروش دام، نبود حمایت کافی بیمه‌ای و مهاجرت جوانان به شهرهاست. بسیاری از جوان‌ها دیگر آینده‌ای برای دامداری نمی‌بینند و این موضوع تداوم زندگی عشایری را تهدید می‌کند.
این بزرگ عشایر از تغییرات اجتماعی و فرهنگی بر سبک زندگی عشایر می‌گوید:آموزش رسمی و رسانه‌ها باعث آگاهی بیشتر شده‌اند، که خوب است، اما از طرفی برخی سنت‌ها مثل کوچ‌نشینی کامل یا پوشش محلی کمرنگ شده‌اند. ما تلاش می‌کنیم تعادل بین حفظ فرهنگ و سازگاری با دنیای امروز را نگه داریم.

حمایت‌های دولتی برای تقویت معیشت

در سال گذشته دولت ایران اقدام به تخصیص ۵۲ میلیارد تومان تسهیلات به عشایر لرستان کرد که شامل بخش‌های دامداری، کشاورزی، صنایع‌دستی و گردشگری عشایری می‌شود.همچنین طی چند فصل گذشته بیش از یک میلیون و ۶۷۲ هزار لیتر نفت، ۹۰ هزار سیلندر گاز و بیش از ۶۶۲۴ تن آرد میان خانوار‌های عشایری توزیع شده است تا در شرایط سخت فصل‌های سرد جاری زندگی آنها تسهیل شود.   
مسئولان استان گزارش داده‌اند که تأمین نهاده‌های دامی، خدمات رفاهی و پوشش بیمه‌ای برای جامعه عشایری بهبود یافته است، و طرح‌هایی برای افزایش دسترسی به خدمات آموزشی و سلامت در مناطق عشایری اجرا می‌شود.   
همچنین در چند سال اخیر تلاش‌های ویژه‌ای برای بهبود شرایط مدارس شبانه‌روزی عشایری و تحقق آرزو‌های دانش‌آموزان عشایری صورت گرفته است وعده‌هایی که بخشی از آن عملی شده‌اند و زندگی تحصیلی کودکان کوچ‌نشین را آسان‌تر کرده‌اند.  

سنت‌های فرهنگی که هنوز زنده‌اند

برخی آداب و رسوم عشایری در لرستان که هنوز نفس می‌کشند و مراسم کوچ و آماده‌سازی پیش از سفر به ییلاق یا قشلاق است. ساخت نان و غذا‌های محلی در آتش، موسیقی و رقص محلی که در مراسم جمعی اجرا می‌شود.صنایع دستی زنان، شامل بافته‌ها و پوشاک سنتی است.

تمام اینها نه فقط نشانه‌های یک شیوه زندگی بلکه ارزش‌های فرهنگی قابل احترام هستند که تا امروز حفظ شده‌اند.   
زندگی عشایری در لرستان امروز همچنان سرشار از سنت‌های کهن، اما در تعامل با دنیای مدرن است. عشایر با حفظ هویت فرهنگی خود، با چالش‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی مواجه‌اند، ولی سنت‌هایی، چون کوچ، همبستگی خانوادگی، موسیقی و صنایع دستی هنوز در دل کوه و دشت زاگرس زنده‌اند.
این سبک زندگی هم میراثی است تاریخی و هم نمونه‌ای از سازگاری انسان با محیط، که همواره ارزش پژوهش و حفاظت را دارد.